Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu nedir?

Kişinin dikkatini sürdürme, başladığı işi tamamlama ve gerektiğinde bekleyebilme becerilerinin düşük olmasıdır. Aşırı hareketlilik nedeniyle hiperkinetik bozukluk olarak da adlandırılır.

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu neden olur?

Temel nedeni genetiktir. Basında sıkça yer aldığı şekilde gıdalarla ilişkisi yoktur. Çocuğun yetiştiği çevre ve yetiştirilme tarzı da rahatsızlığın ağırlaşmasına neden olabilir.

Hareketli ve yaramaz çocuklar hiperaktif midir?

Hareketlilik ve yaramazlık her zaman hiperaktivite değildir. Bazı kişilerin kurallara uymakta zorlanması veya mizaçlarının canlı olması hiperaktif olduklarını göstermez. Tam tersine dikkat eksikliği ve hiperaktivitesi olan bazı çocuklar çok hareketli olmasa da dikkat bozukluğu nedeniyle sorun yaşayabilirler. Hiperaktivitesi olmayan ama dikkat eksikliği bulunan bu çocuklar sıklıkla gözden kaçar ve ders başarısındaki düşüklük veya dalgınlıkları zeka yetersizliği zannedilebilir.

Ders başarısı düşük olanlar hiperaktif mi?

Ders başarısı düşük olan her çocukta hiperaktivite veya dikkat eksikliği yoktur. Ancak, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu sıklıkla ders başarısında düşüklüğe neden olur. Yine de bazı çocuklar, zeka düzeyleri yüksek olduğunda bu zorluğu aşabilirler ve dikkat sorunları gözden kaçabilir.

Hiperaktif çocuklarda sadece ders sorunları mı görülür?

Hiperaktivitesi olan çocuklar ödüllere hızlıca ulaşmak isterler. Bunun için de sabretmeleri gereken ödülleri bekleyemezler. Örneğin ders çalışmak ancak yıllar sonra kişinin iyi bir iş bulması ve para kazanmasını sağlayacağı için ders konusunda isteksizlik görülür. Buna karşılık bilgisayarda oyun oynayarak eğlenmek çocuğun hemen alabileceği bir ödüldür ve saatlerce oyun oynayabilir. Bilgisayar oyunu bağımlılığı da bu çocuklarda kolayca gelişir.

Bilgisayar oyunu bağımlılığı dışında alkol ve uyuşturucu bağımlılığına da sıkça rastlanmaktadır. Hızlı elde edilen ödüller olan alkol ve uyuşturucular gençlik döneminde daha kolay ulaşılır hale gelir ve hızla sorun yaratmaya başlar.

Sorunlar sadece bağımlılıkla sınırlı kalmaz. Ders çalışmadaki güçlük ve bir işe başladığında devamını getirememe hali ileride iş yaşantısını da olumsuz etkiler. Hiperaktivitesi olan genç, çalıştığı işlerden hızlıca sıkılır ve değişiklik ister. Otorite altında çalışmakta zorlanması sadece iş yaşamında değil askerlikte de sorunlar yaşamasına yol açar. Otoriteyle sorun yaşaması okul yönetimiyle sürtüşmelere ve ileride yasalarla başının derde girmesine de neden olabilir. Ne yazık ki bu çocuklar ilerleyen dönemlerde çeşitli suçlara daha sık karışmaktadır.

Uzun süreli işleri sürdürmedeki güçlük evlilikte de sorunlara yol açar. Hem evlilikte gerekli sabrı gösterememek hem de işten kaynaklanan zorluklar evlilik ilişkisini yıpratarak boşanmalara zemin hazırlar.

Hiperaktivitesi olan çocuklara neden tedavi önerilir?

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunda (DEHB) ders başarısından çok daha önemli sorunlar görülmektedir ve tedavinin amacı temelde bu sorunları engellemektir. Erken yaşlarda tedaviye başlanması ise çocuğun uygunsuz davranışları bırakarak yeni davranışları öğrenmesini sağlayabilir. Erişkinlik döneminde tedaviye başlanması durumunda ise kişinin alıştığı uygunsuz davranışları artık huy haline gelmiştir ve tedaviden çok fazla yarar göremez. Yetişkinlerde ilaç tedavisi sadece sabretmeyi biraz artırmakta ve dikkat sorunlarını biraz azaltmaktadır.

Uç bir örnek olarak görünse de ilaç tedavisi alan çocukların suç işleme riski ve uyuşturucu bağımlılığı da azalmaktadır. Dünyanın en önde gelen tıp dergisi olan The New England Journal of Medicine dergisinde 2012 yılında yayınlanan bir çalışmada İsveç’te yaşayan 25656 çocuğun yeraldığı bir çalışma yayınlanmıştır. Bu çalışmaya göre tedavi gören çocukların ileride suça karışma risklerinin belirgin şekilde azaldığı gösterilmiştir.

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu nasıl tedavi edilir?

Öncelikli tedavisi ilaçlarla tedavidir ancak altı yaşından küçük çocuklara ilaç tedavisi verilmez. Tedavide kullanılan ilaçların başında uyarıcı olarak bilinen dikkat ve motivasyonu artırarak uzun süreli işlerde sabırlı olabilmeyi sağlayan metilfenidat ve atomoksetin gelmektedir. Dikkati artırıcı bu ilaçların yeterli gelmemesi durumunda çocuğun yaşına göre risperidon veya aripiprazol de kullanılmaktadır.

Davranışsal tedaviler ve önlemler de ilaç tedavisine yardımcı olarak kullanılabilir. Meditasyon da sakinleşme ve farkındalığı artırarak yararlı olabilmektedir. Nöro-feedback, hipnoz veya bitkisel terapilerin yararı kanıtlanmamıştır bu nedenle uygulanması önerilmemektedir.

İlaçların bir zararı var mıdır?

Hiç bir ilaç için “tamamen güvenlidir” demek mümkün değildir ve bu durum DEHB tedavisinde kullanılan ilaçlar için de geçerlidir. İlaç tedavisine başlamadan önce bir çocuk hekiminden görüş istenir. Eğer kişi erişkinse ve bilinen bir hastalığı varsa bir dahiliye hekimi ile görüştürmek yararlı olacaktır.

Dikkati artırıcı ve uyarıcı ilaçların çocuklarda en sık görülen yan etki iştah kapanması ve bununla ilişkili büyümede yavaşlamadır. İlaç tatilleri verilerek bu yan etki azaltılabilir.

Dikkati artırıcı ve uyarıcı ilaçların tansiyon yüksekliği ve kalp ritminde aksamalara yol açabileceği uyarısı bulunmaktadır. Buna karşılık Dünyanın en önde gelen tıp dergisi olan The New England Journal of Medicine dergisinde 2011 yılında yayınlanan bir çalışmada Amerika Birleşik Devletlerin’de yaşayan 1 milyonun üzerinde çocuk ve genç incelenmiş ve uzun süreli izlemde bu ilaçlara bağlı ciddi kalp hastalıkları ya da ciddi yüksek tansiyon riskinin artmadığı gösterilmiştir.